جهت یابی در سفر
قطب نما و طرز کار با آن
عقربه قطب نما هنگام باز کردن درِ آن، آزاد می شود و حول محور خود می‌چرخد و سپس به علت نیروی مغناطیسی كره زمین همیشه در یك جهت معین كه همان قطب شمال مغناطیسی است می‌ایستد و آن را به ما نشان می دهد. عقربه مذكور هیچگاه اشتباه نمی ‌كند مگر آن كه در نزدیكی اشیای آهنی یا فولادی یا كابلی قرار گرفته باشد. بنابراین هنگام استفاده از قطب نما بایستی مطمئن شویم كه از اشیای انحراف دهنده آن، به طور كلی دور است.
كاربردهای قطب نما
به كمك قطب نما می‌توانیم گرای مغناطیسی كلیه امتدادهای مورد نظر را اندازه بگیریم و با در دست داشتن گرای مغناطیسی یك امتداد، جهت یابی كنیم. در كشتی ها و هواپیماها برای جهت یابی از قطب نما استفاده می‌شود. در صنایع نظامی كاربرد وسیعی دارد از جمله دیده‌بان‌ها در مناطق عملیاتی به كمك آن جهت یابی می‌كنند.
در صنایع مخابرات، كارهای پژوهشی و ساختمانی، قبله نماها به كار برده می شود.
قطب نمای پیشرفته
قطب نماهای پیشرفته كه بیشتر در صنایع مخابرات و امور نظامی به كار برده می‌شوند، مجهز به سلول‌های شب نما هستند تا حتی در تاریكی شب عمل جهت نمایی را صورت دهند. این نوع قطب نماها در دوربین‌های دو چشمی نظامی، تآن كها، نفربرها و حتی در ساختمان برخی خودروهای پیشرفته نیز به كار می رود. از قطب نماهای پیشرفته در اندازه گیری طول و عرض جغرافیایی محل نیز استفاده می‌كنند كه در نقشه خوانی، پیاده سازی عملیات نظامی، دیده بانی در مناطق جنگی و... نقش تعیین كننده دارند.
جهت یابی بدون کمک قطب نما
ممکن است در یک سفر قطب نما نداشته باشیم یا قطب نمای ما از کار افتاده باشد. در این حالت نیاز داریم تا راه خود را بدون استفاده از قطب نما و به کمک خورشید، ماه و ستارگان و طبیعت اطرافمان بیابیم. برای یافتن موقعیت مان در یک سفر صحرایی ممکن است بالا رفتن از یک تپه و مشاهده اطراف ایده خوبی به نظر برسد. در بالای تپه خوب به اطرافمان نگاه می کنیم و آثار فعالیت انسان ها را می یابیم و می توانیم تصمیم بگیریم که به کدام سمت حرکت کنیم. اما اگر نقشه و قطب نما به همراه نداشته باشیم نمی توانیم مشخص کنیم که کدام جهت شمال است. پس برای تعیین جهات جغرافیایی می توانیم از یکی از روش های زیر استفاده کنیم.
1 - روش خورشید و سایه
یکی از دقیق ترین روش ها استفاده از سایه و خورشید است. در این روش به یک آسمان صاف و مقداری زمان نیاز داریم. در این روش به وسیله ای برای اندازه گیری جهات نیاز نیست. تنها به یک چوب صاف به طول یک متر و دو قطعه چوب یا سنگ کوچک نوک تیز و یک تکه نخ یا طناب نیاز داریم. در صبح و کمی قبل از ظهر، درجه بندی را شروع می کنیم. چوب بلند را به صورت قائم در زمین فرو می کنیم. زمین اطراف چوب باید افقی و هموار باشد. حال یکی از چوب های کوچک را در زمین و درست در جایی که سایه چوب بلند تمام می شود، فرو می کنیم. طناب را به پایه چوب بلند بسته و سر دیگر آن را به چوب بلند نوک تیز می بندیم به صورتی که وقتی طناب را کاملاً می کشیم چوب نوک تیز به قطعه دیگری که در خاک فرو کرده ایم برسد. حال به کمک چوب نوک تیز یک نیم دایره بر روی زمین می کشیم و تا بعدازظهر صبر می کنیم. در طول روز سایه کوتاه و کوتاه تر شده و از ظهر به بعد دوباره بر طول آن افزوده می گردد. در ظهر و هنگامی که سایه در کوتاه ترین حالت خود قرار دارد بر روی نیم دایره راستای سایه را علامت می زنیم. در این حالت سایه راستای شمال را نشان می دهد. سرانجام سایه بلند می شود و دوباره به نیم دایره رسم شده می رسد. این نقطه را با چوب نوک تیز علامت می زنیم. اگر طناب یا ریسمانی برای رسم دایره نداشتیم می توان از یک چوب صاف بلند یا هر وسیله دیگری که بتوان با آن یک نیم دایره رسم کرد استفاده کرد.

سایه اجسام در صبح به سمت غرب است

سایه اجسام در عصر به سمت شرق است

حال خطی که دو چوب کوچک را به هم وصل می کند راستای شرقی – غربی را نشان می دهد. در حقیقت باید نقاط را به صورت دقیق مشخص نمائیم، زیرا هر دو نقطه که فاصله های مشابهی از قاعده چوب بلند داشته باشند برای ما خط شرقی – غربی را مشخص می کنند.
یک راه سریع تر و البته تقریبی برای این روش وجود دارد که البته در پایین خط استوا نادرست خواهد بود. در این حال نیاز به چوب تیز و طناب نداریم. نشانه اول را مشخص می کنیم و تنها 20 دقیقه صبر می کنیم و نشانه دوم را در زمین در انتهای سایه می کاریم و خط مابین این دو سایه تقریباً خط شرقی – غربی خواهد بود.
٢. استفاده از ستارگان و ماه:
در شب می توانیم به کمک ستاره ها مسیر خود را مشخص نماییم. در نیمکره شمالی ستاره ای که در هر لحظه و در تمامی اوقات در شمال قرار دارد ستاره قطبی (Polaris) نامیده می شود. حال چگونه این ستاره را در آسمان شب بیابیم؟ به راحتی این کار امکان پذیر است. چنانچه دب اکبر (Big Dipper) را که شبیه به یک ملاقه دسته دار است در آسمان بیابیم و فاصله دو ستاره انتهایی نوک کاسه ملاقه را به میزان 5 برابر امتداد دهیم به ستاره پر نوری که همان ستاره قطبی است می رسیم. این ستاره جزیی از دب اصغر بوده و همیشه جهت شمال را نشان می دهد.

در نیمکره شمالی ستاره قطبی جهت شمال را نشان می دهد.

در نیمکره جنوبی چلیپا جهت جنوب را نشان می دهد.

در نیمکره جنوبی باید چلیپا یا صلیب جنوبی (Southern Cross) را در آسمان بیابیم. تا راستای جنوب را به ما نشان دهد.
به کمک ماه می توان ستاره قطبی را در آسمان مشخص نمود. اگر بتوانیم ماه را در آسمان ببینیم می توانیم جهت شمال را مشخص نمائیم. دو راه برای این کار وجود دارد.
الف: هنگامی که ماه کامل است اگر به سمت ماه بایستیم رو به شمال ایستاده ایم.

ماه کامل جهت شمال را نشان می دهد.

با کمک هلال ماه می توان ستاره قطبی و جهت شمال را یافت

ب: زمانی که ماه به صورت هلال است اگر دو نوک هلال را بوسیله خطی به هم وصل کرده و ادامه دهیم به ستاره قطبی می رسیم که جهت شمال را نشان می دهد. اگر فاصله ماه را تا ستاره قطبی در شب اندازه گیری کنیم می توانیم از این فاصله در روز که ماه مشخص است و ستاره قطبی ناپیداست برای یافتن شمال استفاده نمائیم.
٣. استفاده از ساعت:
با کمک یک ساعت عقربه دار نیز می توان راستای شمال و جنوب را مشخص کرد. ساعت خود را جلوی چشمان خود گرفته و ساعت را به صورتی می گیریم تا عقربه کوچک که ساعت را مشخص می کند به سمت خورشید قرار گیرد. خط نیمساز زاویه بین عقربه کوچک و ساعت 12 راستای جنوب را نشان می دهد و جهت مخالف آن جهت شمال را مشخص می کند.
در هنگام شب نیز ( از 6 عصر تا 6 صبح) چون خورشید در آسمان نیست. محل آن را معادل ساعتی که در آسمان هست در نظر می گیریم. دلیل تقسیم کردن ساعت به دو بخش این است که ساعت در شبانه روز 2 دور می زند ولی خورشید یک دور که البته این حالت مشکلی در تعیین جهت ایجاد نمی کند.

موقعیت یابی به کمک ساعت

بسیاری از مردم امروزه دارای ساعت دیجیتالی هستند. برای تعیین جهت کافی است ساعت را خوانده و روی یک کاغذ ساعتی عقربه دار که همان زمان را نشان دهد بکشیم و آن را روی صفحه ساعت خود قرار داده و به روشی که در بالا گفته شد جهت شمال و جنوب را مشخص نمائیم.
این روش در هوای مه آلود و هنگامی که تنها هاله ای از خورشید مشخص است و جایگاه آن به خوبی قابل تشخیص نیست نیز کاربرد دارد. در این حالت کافی است یک تکه چوب نازک داشته باشیم و آن را به صورت قائم در زمین فرو کنیم و سایه آن در روی زمین هم راستا با جهت تابش خورشید بر روی زمین می افتد که نوک سایه دقیقا در جهت مخالف خورشید قرار می گیرد. حال که جایگاه خورشید مشخص شده است می توان از روش شرح داده شده راستای شمال و جنوب را مشخص کرد.
۴.سنجاق مغناطیسی:
روش دیگری که می توان برای مشخص کردن راستای شمال و جنوب استفاده کرد، ساختن یک قطب نمای ساده است. برای این کار نیاز به یک سنجاق آهنی و یک لیوان آب است. سنجاق باید سبک باشد تا روی آب شناور بماند و یا می توانی از یک کاغذ یا برگ درخت در زیر آن استفاده نمود تا سنجاق به زیر آب فرو نرود. البته با چرب کردن سنجاق به کمک روغن نیز می توان از فرو رفتن آن جلوگیری نمود. 
چنانچه سنجاقی که به کار می بریم مغناطیسی باشد در این حالت آن را روی آب قرار می دهیم و سنجاق می چرخد وبرای ما راستای شمال – جنوب را نشان می دهد. اما اگر سنجاق مغناطیسی نباشد باید به کمک یک پارچه پشمی آن را مغناطیسی کنیم. و سپس این روش را به کار بگیریم. این روش دارای اشکالی می باشد، تنها راستای شمال-جنوب را مشخص می کند و برای ما محل شمال یا جنوب را مشخص نمی کند و ما باید به کمک روش های دیگر محل قطب ها را مشخص کنیم یا آنها را حدث بزنیم.

سوزن مغناطیس شده راستای شمال - جنوب را نشان می دهد.

 ۵. آثار طبیعی:
روش دیگر استفاده از آثار طبیعی موجود است. هنگامی که قطب نمایی در اختیار نبود و خورشید و سایه ای وجود نداشت و ستاره ها در آسمان دیده نمی شدند می توان از این آثار در جهت یافتن قطب ها استفاده کرد.
در جنگل ها و در کنار درخت ها می توان آثاری را یافت که در یافتن جهت قطبین به ما کمک نمایند. یکی اینکه بیشتر شاخه های درختان به جهت جنوب رشد می کند و شاخه های کمتری در جهت شمال می رویند. این را می توان با ایستادن در راستای تنه درخت به خوبی مشاهده کرد.
بخش شمالی تنه درخت مرطوب تر از بخش رو به جنوب آن است و این به دلیل تابش کمتر خورشید به بخش شمالی می باشد. این را می توان از گلسنگ های روییده در بخش شمالی تنه درختان متوجه شد.
همچنین برخی جانوران مانند مورچه ها و موریانه ها لانه خود را در سمت روبه جنوب درختان که آفتابگیر است حفر می کنند.

جهت یابی با عوامل طبیعی
در بهار برف های روی دامنه های رو به جنوب زود تر از دامنه های شمالی ذوب می شوند.
همچنین گیاهان و بوته ها در دامنه هایی که رو به جنوب شیب دارند دارای ضخامت بیشتری می باشند.
میوه های درختانی که در دامنه های جنوبی قرار دارند سریعتر می رسد.
این روش های طبیعی به صورت کامل قابل اطمینان نیستند و شرایط محیطی و می تواند توسط عوامل مختلف مانند باد تغییر کند. قبل از استفاده از این علائم بهتر است از روش های مطمئن تری که ذکر شد استفاده نماییم.
سفر بدون قطب نما
موقعیت یابی از روی نقشه بدون قطب نما
برای دیدن کل منطقه به یک مکان بلند یا بالای درخت بروید.
به دنبال علایم مشخص بگردید مثل رودخانه ها، تپه ها، دره ها، صخره ها، باتلاق ها، جنگل ها، رشته کوه ها یا علایم خطی و هموارتر مثل جاده ها، ریل ها، سیم های برق رسانه ها، نرده ها و غیره.
* بر روی نقشه ها راه یا جهتی را مرتبط با موقعیت خود پیدا کنید.
* دو نقطه مشخص را درنظر بگیرید. موقعیت شان را با یکدیگر و با موقعیت خودتان مقایسه کنید و آنها را به هم ربط دهید. تعداد نقاط بیشتر در تشخیص موقعیت دقیق تر به شما کمک خواهد کرد.
* مطمئن شوید که نقشه را برعکس نگرفته اید. انتخاب نقطه سوم، خطاهای بالقوه و سهوی شما را تصحیح می کند. جهت را می توانید توسط محل استقرار خورشید و زمان روز پیدا کنید.
* از روی مشاهدات می توانید موقعیت خود را روی نقشه حدس بزنید.
* می توانید با استفاده از موقعیت تقریبی، جهت و مسیر خود را روی نقشه انتخاب کنید. همچنین نقاط تعیین شده و نشانه ها را به عنوان مرجع و امتیاز درنظر بگیرید.
مشخص کردن مکان از روی نقشه بدون تطبیق قطب نما با دقت بیشتر
این روش شبیه روش بالا است. نقشه را مانند بالا روی سطح مسطحی قرار دهید.
* حداقل دو نقطه برجسته را انتخاب کنید و روی نقشه علامت بگذارید.
خط کش را روی نقشه بگذارید، یک سر خط کش را روی یکی از نقاطی که قبلاً علامت زدید بگذارید. بین علامت روی نقشه و مکان مشخصی که درنظر داشتید خط مستقیمی بکشید.
* برای دومین نقطه برجسته این کار را تکرار کنید.
گذر از مانع بدون استفاده از قطب نما
این متد به دو عامل متمایز نیاز دارد که از هر دو طرف مانع دیده شود. این مثال یک درخت بزرگ پشت سر شماست و یک تپه در فاصله ای دور درمقابل شماست. در موقعیت A به درختی که پشت سرتان است نگاه کنید و 180 درجه بچرخید و به تپه مقابل خود نگاه کنید. قوس رودخانه را طی کنید تا به جایی برسید که بین درخت و تپه قرار گیرید. در نقطه B شما در مسیر و به سمت تپه درحالت حرکت هستید.
قبل از رسیدن به تپه به هدف تان رسیده اید.

مطلب مرتبط: نقشه های استان مازندران (فایل فشرده)
مطلب مرتبط: نقشه هوایی و ماهواره ای از مازندران
مطلب مرتبط: انواع نقشه ها
(نظرها و پیشنهادهای خود را [اینجا] درج کنید)