زبان و ادبیات طبری
زبان طبری یا مازندرانی بازمانده زبان ایرانیان قدیم (پارسی میانه) است که دیرتر و کمتر از سایر زبانها تحت تاثیر زبانهای بیگانه ای چون عربی، مغولی و تاتاری قرار گرفته است. تا قرن پنجم هجری، پادشاهان طبرستان به خط پهلوی می نوشتند و سکه می زدند و مردم طبرستان آثار خود را به زبان طبری می نوشتند. دو کتیبه که به خط پهلوی در رِسکِت واقع در دودانگه ساری و گنبد لاجیم واقع در سوادکوه به دست آمده، موید این مطلب است. زبان طبری به تمام معنی یک زبان کامل بوده و خود دارای واژه ها و گرامر ویژه می باشد. تقدم صفت بر موصوف، و مضاف الیه بر مضاف، تعدد نامهای اشیا و ابزارآلات، پدیدار شدن واژگان متنوع در رابطه دامداری و ییلاق و قشلاق اهالی از مشخصات عمده این زبان و گویش به شمار می رود.
ادبیات مازندرانی (طبری قدیم) دارای ادبیات قابل توجهی بوده است. میدانیم که کتاب "مرزبان نامه" به زبان طبری نوشته شده بود و از آن زبان به پارسی دری برگردان شده است. ابن اسفندیار دیوان شعری را به زبان طبری با نام "نیکی نامه" بازگو می‌کند و آن را به اسپهبد مرزبان بن رستم بن شروین نویسنده "مرزبان نامه" نسبت می‌دهد. در قابوس نامه نیز دو بیت به گویش طبری از نویسنده ثبت است. ابن اسفندیار از برخی شاعران این سرزمین که به زبان طبری شعر میگفته‌اند یاد کرده و نمونه‌ای از سروده‌های ایشان را آورده است. در "تاریخ رویان" اولیاءالله آملی نیز ابیاتی از شاعران مازندرانی به زبان طبری ضبط شده است. مجموعه‌ای از دو بیتی‌های طبری که به "امیری" سرشناس و به شاعری موسوم به "امیر پازوری" منسوب است، در مازندران وجود داشته که "برنهارد درن" شرق شناس روسی نسخه آنها را به دست آورده و زیر عنوان "کنزالاسرار" در سن پطرز بورگ با برگردان ترجمه پارسی چاپ کرده است.
گویش های زبان مازندرانی:
در استان مازندران: مهم‌ترین گویش های رایج این زبان در مازندران عبارت‌اند از: ساروی، بابلی، سوادکوهی،آملی، لاریجانی، قادیکلائی، کجوری، لفوری، هزارجریبی. البته شیوه تلفظ های کلمات این زبان حتی روستا به روستا نیز متفاوت است. آملی را می توان حتی زبانی دیگر از شاخه‌های مازندرانی آورد چون بسیاری از افعال آن متفاوت است ولی چون دستور زبان آن مازندرانی است آن را گویش مازندرانی آورده اند همچنین در گویش ساروی به جای کسره، ضمه اضافه می نمایند و گویش ساروی تا گلوگاه بهشهر نیز ادامه دارد.
در استان گلستان: گویش هایی که در استان گلستان رایج است عبارتند از: گرگانی، کتولی، نوکندی، و برخی گویش های دیگر. در گویش کتولی بیشتر کلماتی که در گویش های دیگر صدایی شبیه “ آ ” دارند به فتحه شبیه است.
در استان گیلان: به دلیل آمیزش با زبان گیلکی به آن گونه که بتوان آن را گویش مازندرانی نام نهاد وجود ندارد، ولی زبان مردم رودسر، لنگرود،چابکسر زبانی مابین مازندرانی و گیلکی است.
در استان سمنان: گویش های مازندرانی رایج در این استان عبارت‌اند از: گرمساری، شهمیرزادی. البته شهمیرزادی را می توان نوعی زبان از سنگسری آورد ولی به دلیل روابط بسیار گسترده شهمیرزادی ها و مازندرانی ها در طول تاریخ، بسیاری از آنها به مازندرانی صحبت می‌کنند و به دلیل تأثیر پذیری از محیط های مجاور نوعی گویش ویژه در آن به وجود آمده است، همچنین در گرمسار به دلیل وجود کارخانجات گسترده و مجاورت آن با مازندران و سایر موارد در طول تاریخ، بسیاری از مردم از سنگسر، شهمیرزاد و شهرهای دیگر سمنان که مدتی در فیروزکوه و یا سوادکوه زندگی می کردند و به آن دیار رفتند و یا از مازندران آمده‌اند به این زبان صحبت می‌کنند که باعث گردیده با آمیزش زبان های استان سمنان و مازندرانی نوعی گویش جدید در آن شهر به وجود بیاید.
در استان تهران: گویش های رایج در استان تهران که معمولاً در مناطق کوهستانی آن قرار دارند شامل: فیروزکوهی، قصرانی، طالقانی، دماوندی و گویش های دیگر واقع در مناطق کوهستان البرز می باشد.
در ورامین نیز اوضاع تا حدودی شبیه تهران است، هرچند نمی‌توان آن را گویش ورامینی نامید، همچنین ورامین در چند قرن پیش در راه جاده‌های مازندران قرار داشت و بسیاری از اوقات جزء مازندران به حساب می آمد و به همین دلیل در آن زمان ها گویشی از مازندرانی در آن شهر رواج داشت که هم اکنون احتمالاً از بین رفته است.
در دیگر استانهای ایران: در استان خراسان به ویژه آشخانه، به علت نزدیکی به مازندران، مازندرانی رواج دارد.
در استان اصفهان خصوصا شهر اصفهان و فولادشهر پس از چند سال سکونت اقوام مازندرانی در آن نقاط گویش جدیدی ابداع شده است.
در کشورهای دیگر: در مریلند آمریکا انجمنی با همین مضمون است که فعالیت های آن شب شعر مازندرانی است، همچنین در هسه آلمان نیز انجمنی شبیه به آن در حال برپایی است، اقوامی که علاقه به مازندرانی دارند نیز در آن شرکت می‌کنند در ونکوور (بریتیش کلمبیا) کانادا و سوبنگ جایا (سلانگور) مالزی نیز گهگاهی صحبت وجود دارد هرچند به طور رسمی اعلام نگردیده است.
مطلب مرتبط: اصطلاحات و کلمات مختلف در زبان مازندرانی (تبری)
مطلب مرتبط: ضرب المثل هاي محلى
(نظرها و پیشنهادهای خود را [اینجا] درج کنید.)